Izvršioci elementarnih funkcija

Polazeći od definicije mašinskog elementa da izvršava elementarnu funkciju u
mašinskom sistemu, slijedi da se svaki mašinski sistem može formirati kombinovanjem
mašinskih elemenata. Nažalost, ovakva konstatacija ne važi u potpunosti. Pomoću
mašinskih elemenata mogu se izvršiti samo neke elementarne funkcije. Za ostale, u
svakom konkretnom slučaju treba pronalaziti načine izvršavanja. Osim toga izvršavanje
skoro svake od elementarnih funkcija može se ostvariti pomoću različitih izvršilaca. Sve to
nameće potrebu za sistematskom analizom načina izvršavanja elementarnih funkcija u
usvojenoj strukturi funkcija mašinskog sistema. Mašinski elementi su uglavnom
standardizovani dijelovi i sklopovi, ispitani i provjereni u različitim uslovima
eksploatacije, sa razvijenim postupcima proračuna, od uobičajenih su materijala, određenih
dimenzija i oblika. Mnoge od njih serijski izrađuju specijalizovani proizvođači prema
standardizovanim dimenzijama i karakteristikama. Korisniku preostaje da iz familije
standardnih elemenata odabere onaj koji zadovoljava date uslove i ograničenja. Upotreba
standardnih mašinskih elemenata za izvršavanje elementarnih funkcija obezbjeđuje niz
prednosti počev od ekonomskih, preko funkcionalnih, sigurnosti i pouzdanosti, stepena
usavršenosti itd. To je razlog što se čine stalni pokušaji u smislu proširenja broja mašinskih
elemenata. Opšti mašinski elementi izrađuju se u velikim serijama za tržište. Prema
principu rada i primjeni za izvršavanje elementarnih funkcija, mogu se razvrstati u sljedeće
grupe:
1. Opšti mašinski elementi sa mehaničkim principom rada:
􀂃 elementi za vezu – razdvojivu i nerazdvojivu,
􀂃 elementi za akumulaciju energije (sve vrste opruga),
􀂃 elementi za prenos snage (zupčasti, frikcioni, remeni parovi i lančani parovi,
navojni prenosnici, mehanizmi sa ekscentrima i zavojnim žljebovima sa
klizačem),
􀂃 elementi obrtnih kretanja (vratila i osovine, ležaji, spojnice),
􀂃 kočnice,
􀂃 postolja, kućice, stubovi i sl.,
􀂃 elementi za podmazivanje,
􀂃 cijevi, sudovi, ventili, zatvarači i
􀂃 elementi za kontrolu i upravljanje.

IMG_20140507_113543

2. Opšti mašinski elementi sa drugim principima dejstva:
􀂃 pneumatske komponente MS: klipni mehanizam sa pneumatskim dejstvom,
razvodnici, ventili i dr.,
􀂃 hidrauličke komponente MS: klipni mehanizmi, razvodnici, priključci, ventili,
spojnice, savitljive cijevi, pumpe, hidromotori i dr.,
􀂃 električne komponente: elektromotori, sklopke, prekidači, releji i sl. I
􀂃 elektronske komponente: elektronska kola, procesori i dr.
3. Posebni mašinski elemeneti koji se ugrađuju samo u nekim mašinama:
􀂃 klipni mehanizmi: klip, klipnjača, ventil, itd.,
􀂃 izolacioni elementi od: toplote, električnog napona, vibracija, buke i dr.,
􀂃 elementi za kontrolu i regulaciju i
􀂃 elementi za oslanjanje mašina.
S obzirom da dijelovi i sklopovi koji se koriste na više mašina, poznati kao mašinski
elementi, ne pokrivaju sve moguće elementarne funkcije, postoji potreba da se obrazuje
princip za formiranje izvršilaca funkcija. Primjenom ovih principa mogu se za svaku
elementarnu funkciju iznalaziti rješenja za izvršavanje, tj. obrazovati izvršioci.
Obrazovanje izvršilaca sastoji se u određivanju pricipa izvršavanja, određivanju inicijalnih
fizičkih veličina za izvršavanje, a zatim slijedi šematski prikaz principa i utvrđivanje veze
između ulaznih (inicijalnih) i izlaznih fizičkih veličina. Skup ovako formiranih izvršilaca
čini katalog izvršilaca elementarnih funkcija. Ona rješenja iz kataloga koja postanu
uobičajena u primjeni, su mašinski elementi. Primjenom kataloga područje izvršilaca
elementarnih funkcija koje obezbjeđuje mašinski element je prošireno i na one posebne
principe koji se samo ponekad javljaju. Tako je konstruktoru olakšan izlaz iz okvira
poznatih principa izvršavanja elementarnih funkcija. Može se lakše doći do atraktivnijih i
neuobičajenih rješenja, međutim svaki novi princip je neprovjeren. Može biti tehnološki
teško ostvariv, nepouzdan u radu, nepogodan za održavanje i sl. Sve provjere i ispitivanja u
vezi s tim, poskupljuju proizvod i produžavaju vrijeme dolaženja do rješenja.
Za svaku elementarnu funkciju, u strukturi funkcija, formira se pregled prihvatljivih
načina izvršavanja. Parcijalnu funkciju čini više elementarnih. Svaka elementarna funkcija
može da se ostvari pomoću više izvršilaca, a pregled izvršilaca jedne parcijalne funkcije
čini morfološku matricu (slika 2.7). Ova matrica se popunjava skicama principskih rješenja
ili gotovih elemenata za izvršavanje elementarnih funkcija. Skice i principi izvršilaca
uzimaju se prvenstveno iz kataloga izvršilaca ili se kreiraju neposredno pri obrazovanju
matrice.