Dimenzionisanje uz zadovoljenje zakonskih i ekonomskih ograničenja

Radi podizanja nivoa kvaliteta i ekonomičnosti, u svijetu je donesen niz propisa, standarda,
preporuka, principa i dr. koji direktno ili indirektno usmjeravaju odredjivanje i izbor
dimenzija. To su u prvom redu standardi, a zatim razne smjernice i pravila stvorena na bazi
akumulisanih iskustava.
Standardi i standardizacija
Standardi su tehnički propisi koji na nacionalnom nivou imaju snagu zakona, te sve
korisnike obavezuju da ih primjenjuju. Sve zemlje imaju svoje nacionalne standarde, a na
medjunarodnom nivou je ISO – standard. Danas postoje i evropske norme EN koje takodje
regulišu odredjene propise u Evropskoj zajednici.

IMG_20140707_152558

Standardima su uglavnom obuhvaćene dužinske mjere i druge numeričke karakteristike
mašinskih dijelova. Ovo je važno za polufabrikate, npr. debljine limova, prečnici cijevi i
slično. Isto tako karakteristični oblici i tolerancije dužinskih mjera i oblika su
obuhvaćene standardima kao što su, npr. oblici navoja, oblici zubaca zupčanika i slično.
Standardni mašinski dijelovi ali sklopovi danas u sve brojniji a sa druge strane broj
standardnih dijelova naročito sklopova proširuju se internim standardima. Konstruktor vrši
izbor iz standardnog niza, to je njegova obaveza i to uklapa u konstrukciju pri čemu sve
nestandardne dijelove prilagodjava standardnim. Iz tih razloga u interesu je da, broj
standardnih dijelova bude što veći jer u tom slučaju izostaje procedura konstruisanja, svodi
se na izbor odgovarajućeg. Iz ovog možemo zaključiti da kod standardnih dijelova izbor se
svodi obično na odredjivanje jedne od glavnih karakteristika, a onda se na osnovu nje
odredjuju ostale veličine (npr. kotrljajni ležaj). Suprotan primjer ovome je proračun kliznih
ležišta, jer tu imamo vrlo malo standardnih dijelova.
Standardizacija postupaka proračuna, ispitivanja, označavanja, grafičkog prikazivanja i
slično je još jedno od područja koja tretiraju ovi propisi. Pravila tehničkog crtanja
mašinskih dijelova, postupci proračuna zupčanika, ležaja i drugih dijelova i sklopova
definisani su opšteprihvaćenih propisa u medjunarodnim razmjerama. Postupci ispitivanja
osobina materijala, mašinskih dijelova (ležaja, vijaka i dr.), mašinskih konstrukcija: buke,
vibracija i sl., takodjer su utvrdjeni ovim propisima.
Osnovno pravilo za konstruktora je da uskladi konstrukciono rješenje sa standardima sa
obaveznom primjenom, a u nedostatku ovih da konsultuje inostrane propise jer mogu biti
od koristi.
Tipizacija
Komponente mašina standardizovane nacionalnim ili internim standardom razvijaju se u
familijama. To znači da se isti oblik izradjuje u više različitih veličina sa različitim radnim
karakteristikama, npr. različitih snaga ili nosivost. Ove karakteristike pokoravaju se nekom
od standardnih redova brojeva. Snage motora ili reduktora veličine 4; 6,3; 10; 16; 25 KW
itd. pokrivaju široko područje, tj. formiraju familiju iz koje je moguć izbor za različite
primjene.
Unifikacija
Ugradnja tipiziranih komponenata, može biti nedovoljno ekonomična, npr. ako se u jednoj
mašini ugradjuje više različitih ležaja, potrebno je nabavljati i čuvati veliki asortiman ovih
komponenata, obradjivati oslonce na različite mjere i sl. S toga je potrebno da se broj
tipiziranih komponenata smanji, npr. ugradjuju se jači ležaji na nekom osloncu nego što je
potrebno da bi on bio jednak sa drugim. Tako se komponente u jednoj konstrukciji
unificiraju (ujednačuju).

Modularno konstruisanje
Sljedeći nivo u unifikaciji je modularni sistem. Mašina se dobija komponovanjem iz
gotovih cjelina. Nova rješenja se formiraju različitim razmještajem komponenata. Na ovaj
način ubrzava se konstruisanje, povećava broj varijantnih rješenja i smanjuje cijena
proizvoda. Komponente (cjeline) se razvijaju prema sopstvenim kriterijumima i
standardima proizvodjača.